SEKT�REL

SI�IR IRKLARIMIZIN ISLAHI

�lkemizde inek ba��na s�t veriminin d���k oldu�u her f�rsatta dile getirilmektedir. Hayvanc�l��� ve ekonomisi ileri �lkeler inek s�t� �retimlerini artt�rmak amac�yla, uzun y�llar u�ra�arak s�t s���r �rklar�n�n s�t verimlerini, s�tteki ya� ve protein oran�n� artt�rm��lar ve artt�rmaya da devam etmektedirler. Bu verimlerin yan�nda inek v�cut yap�s�na, dayan�kl�l���na meme sa�l��� formu ve t�rnak sa�laml���na da �nem vermi�lerdir. Bu �slah edilmi� �rklardan di�er �lkeler de edinmek istemeleri sonucu bu geli�mi� �lkeler dam�zl�k s���r sat��lar� ile s���r yeti�tiricilerine �nemli gelir art��� sa�lam�� ve sa�lamaya devam etmektedirler. Yerli s���r �rklar�m�z �lkemiz iklim yeti�tirme ve beslenme ko�ullar�na uygun olmalar�na ra�men d���k verim kapasitesinde olup, bug�ne kadar �slah edilememi�tir. Bir s���r �rk�n�n �slah�nda ele al�nan ve �slah edilmesi istenen karakterde �ok yava� genetik ilerleme sa�lamas� nedeniyle, hemen ba�lansa bile geli�mi� �lkelerin geli�tirmeye devam ettikleri �rklar�n verim ve form potansiyeline eri�mek pek m�mk�n g�r�lmemekte ve ayr�ca �ok masrafl� oldu�u kabul edilmektedir.
�ok s�t veren inek s�r�s�ne sahip olmak her s���r yeti�tiricisinin en fazla arzulad��� husustur. Bu amaca ula�mak i�in, �lkemize, �slah edilmi� �rklar getirilmi� ve melezleme yoluyla yerli s���rlar�m�z�n s�t verimleri artt�r�lm��t�r. Baz� yeti�tiriciler ise bu s���rlar� saf yeti�tirerek daha y�ksek s�t verimli s�r�ler elde etmi�lerdir. Daha da y�ksek s�t veren inek elde etmek isteyen yeti�tiriciler i�in daha �ok s���r ithal edilmeye ba�lanm�� ve �lkemiz bu a��dan di�er �lkelerin �nemli bir pazar� olmu�tur.
Bo�a D�l Kontrol� Nedir ?

S�t s���r� �slah�, zaman ge�tik�e daha karma��k hale gelmektedir. Geli�mi� �lkeler s���r �slah� i�in bo�a d�l kontrol� (�ekil 1) y�ntemini kullana gelmektedirler. Bu y�ntemde, dam�zl�k aday� bo�alar�n di�i d�lleri elde edilerek ve bu di�i d�llerin verimlerine bak�lmak suretiyle s�ralanmaktad�r. Bu bo�alardan, k�zlar� en y�ksek s�t verimine sahip olanlar� aras�ndan yeter say�da bo�a se�ilmekte, di�erlerinden yararlan�lmamaktad�r. Daha sonra, se�ilen bo�alar�n, yapay tohumlama yoluyla, �lke s�r�s�nde yo�un bir �ekilde kullan�lmas� sa�lanmaktad�r. Sadece Holstein �rk� i�in De�i�ik kurulu�larca, Avrupa'da her y�l 2000 kadar, Kuzey Amerika'da ise 1600 bo�a d�l kontrol�ne al�nmaktad�r. Dekkers (1992) geleneksel ve normal bir bo�a d�l kontrol�nde her y�l 500 000 ine�in s�t verim kayd� al�n�p, 300 bo�a test edildi�ini bildirmektedir. Bu pazar �ok rekabet�i olup, giderek fiyatlar d��mekte, �slah yapmak ise daha da pahal�la�maktad�r. Bu ve di�er nedenlerle daha kat� genetik kurallar uygulanmas� s�z konusu olmaktad�r.
Yapay Tohumlamada Durumumuz ?

�lkemizde yapay tohumlamalarda kullan�lan bo�a semeninin bir k�sm� bo�a d�l kontrol� yap�lmam�� ve genetik potansiyeli bilinmeyen bo�alardan elde edilirken, bir k�sm� ithal edilmektedir. Bu ithal edilen bo�a semeni, d�l kontrol� yap�lm�� bo�a spermalar� olup, olduk�a y�ksek fiyattan sat�n al�nmaktad�r. Bu konuda da �lkemiz hayvan �slah� ile u�ra�an �lkelerin �nemli bir pazar� durumundad�r. Nitekim, 1998 y�l�nda 505 215 doz sperma ithal edilmi�tir. Her y�l ithal edilen sperma say�s� da giderek artmaktad�r. �thal edilen sperman�n �lkemize
uygun olup olmad���, kalitesi, �retici �lkelere g�ven gibi konularda da yo�un tart��malar bulunmaktad�r. B�t�n bu hususlar, �lkemizde, kendi ko�ullar�m�za uygun inek yeti�tirme amac�yla y�ksek verimli d�ller �retti�i kan�tlanm�� bo�a (semen) �retiminin ka��n�lmaz ve ivedi ��z�m bekleyen konular aras�nda oldu�u ger�e�ini ortaya koymaktad�r.
Geli�mi� �lkelerin hepsi bo�a d�l kontrol� uygulamas� yaparak gereksinmeleri olan spermay� bo�a d�l kontrol� yap�lm�� bo�alardan sa�lamakta, baz� �lkeler ise �ok az bir k�sm�n� ithal ederek �slah programlar�n�n h�zland�r�lmas�nda kullanmaktad�rlar. Uygulanan �slah programlar�nda her �lke kendi ko�ullar�na uygun s���r yeti�tirmeyi hedef almaktad�r. �rne�in �srail, yeti�tirdi�i s�t s���rlar�n�n s�cak iklim ko�ullar�na uygun oldu�unu ileri s�rmektedir. �srail'de s�cak iklim ko�ullar�nda �retim yap�ld��� ve bu iklimde en y�ksek performans� veren ineklerin verimlerine bakarak bo�a ve ineklerin se�ildi�ine g�re, bu husus �nemli �l��de ge�erli kabul edilmelidir.
�lkemizde Bo�a Yavru Testi �al��malar� ?

Bo�a d�l kontrol� i�in s�r�lerde s�t verim kay�tlar�n�n tutulmas� �artt�r. S�t verim kay�tlar�n�n tutulmas� ise �ok pahal� ger�ekle�mektedir. Hayvanc�l��� geli�mi� �lkelerde bile, �lke s���r populasyonunun bir k�sm�nda ferdi verim kay�tlar�n�n tutulmas� oran�n�n y�lda % 2 kadar azalmakta oldu�u bildirilmektedi (Lohuis,1994). �lkemizde ise s�t verim kay�tlar� tutulmas� i�in son y�llarda Holstein Friesian Dam�zl�k s�t s���r� yeti�tiricileri birliklerince ba�lanm�� olmakla birlikte, �reticinin beyan�na dayal� verim kayd� tutulan inek say�s�, etkin bir bo�a d�l kontrol� yapmaya olanak verecek boyutlarda de�ildir. B�t�n bu yetersizliklere ra�men, Dam�zl�k S�t S���r� Yeti�tiricileri Merkez Birli�i taraf�ndan bir bo�a d�l kontrol� projesinin ba�lat�lm�� olmas� �lkemiz s���r �slah� bak�m�ndan bir ilerleme say�lmal�d�r.
S���r Islah�nda Yeni Geli�meler ve Biyoteknolojik Y�ntemler Nelerdir?

Kanada i�in bir bo�an�n test edilmesinin 45 000 Dolar� buldu�u, belirtilirken, Kanada' da uygulanan ve MOET (�oklu Yumurtlatma ve Embiriyo Transferi) Nukleus Islah Program� ad� verilen (�ekil 2) ve biyoteknolojik y�ntem ile bu masraf bo�a ba��na 5 800 Dolara kadar d���r�lm��t�r (Lohuis,1994).
Yeti�tiricilikte yeni biyoteknolojik y�ntemlerin kullan�lmas�n�n gerekli oldu�u, hem genetik ilerlemede daha etkin sonu� elde edilebilece�i ve hem de masraflar�n azalt�labilece�i bir�ok ara�t�r�c� taraf�ndan vurgulanmaktad�r. Bu yeni teknolojiler aras�nda MOET' e ilaveten, v�cut d��� d�llenme (IVF), genetik mark�rlar (GM) v�cut d��� embiriyo geli�tirme (IVM), sperm ve embiriyoda cinsiyet belirlemesi ile klonlama say�lmaktad�r. Global rekabetin artmas�, ileri biyoteknolojik y�ntemlerin kullan�lmas�n� her zamankinden daha �nemli hale getirmi�tir. Lohuis (1998), hangi y�ntemin kullan�lmas�n�n en �nde �nem verilmesi ve yat�r�m yap�lmas� gerekti�i sorusuna, 'ba�ar�n�n s�rekli k�l�nmas� i�in, muhtemelen b�t�n bu yeni teknolojilere yat�r�m yap�lmas� gerekir' demektedir. Ayr�ca 'bu noktada, yeterince kan�tlanm�� ve geni� �apl� uygulamaya m�sait MOET nucleus �slah stratejisinin' en ge�erli y�ntem oldu�unu bildirmektedir.
MOET Neden �nemlidir?

Nicholas and Smith.(1983), taraf�ndan ilk olarak ortaya at�lan MOET �slah program� (512 ineklik nucleus s�r�s�), geleneksel bo�a d�l kontrol�nden �ok daha h�zl� bir genetik ilerleme sa�layabilece�i bildirilmi�se de daha sonra Woolliams and Smith (1988) taraf�ndan MOET'in geleneksel bo�a d�l kontrol�nden en �ok % 30 daha fazla genetik ilerleme sa�layabilece�i ortaya konulmu�tur. Ayn� ara�t�r�c�lar, her iki sistemin birlikte uyguland��� projelerde de (Hibrit MOET) geleneksel bo�a d�l kontrol�nden daha h�zl� genetik ilerleme sa�lanabilece�ini bildirmi�lerdir. Uygulama sonu�lar�na g�re merkezi MOET uygulamalar�, etkin bir bo�a d�l kontrol�ne oranla % 5-10 daha h�zl� genetik ilerleme h�z� sa�lamaktad�r. Bu ekstra genetik ilerleme �nemli olup, rekabet ortam�nda, semen, embiriyo ve canl� hayvan sat��lar�nda % 60'a varan gelir art��� demektir. Halen, �ngiltere Kanada, Finlandiya, Almanya, �talya, Kore, Hollanda, �ngiltere, Amerika Birle�ik Devletleri ve di�erlerinde MOET uygulamalar� y�r�t�lmektedir.
�lk ortaya at�ld��� 1983 y�l�ndan beri �zerinde y�zlerce ara�t�rma yap�lan ve �mit verici uygulama sonu�lar� elde edilen MOET nukleus �slah stratejisi art�k, kan�tlanm�� bir y�ntem olarak kabul edilmektedir.
Bo�a d�l kontrol� programlar�, �ok say�da �reticiyi ilgilendiren, y�z binlerce ine�in verim kayd�n�n tutulmas�n� gerektiren bir i�tir. Buna kar��n MOET uyguland���nda, birka� ki�inin denetiminde, birka� y�z inekten olu�an �ekirdek bir s�r� ile bo�a d�l kontrol� kadar hatta daha da ba�ar�l� bir sonu� al�nabilir
MOET uygulamas� pratik anlamda, y�lda tek yavru veren inekleri, �ok yavru verir hale getirmektir. B�ylece, yapay tohumlamada kullan�lacak bo�alar �z k�z karde�lerinin s�t verim performans�na g�re se�ilebilmektedir. Ayr�ca, geleneksel �l��m yap�lan karakterlere ilaveten daha ba�ka karakterler de, �rne�in ferdi yem t�ketimi, �e�itli kan metebolitleri, ve DNA mark�rlar� da �l��lebildi�i veya bulunabildi�i i�in daha da yararl�d�r. Bu belirtilen karakterler �lkesel bo�a d�l kontrol�nde, pratik ve ekonomiklik a��s�ndan s�z konusu bile olamaz.
MOET programlar�n�n bu kadar iyi olmas�na kar��n, s���rc�l��� geli�mi� �lkelerde halen y�r�t�lmekte olan bo�a d�l kontrol� ve s�t verim kontrollerinin yeti�tiriciye sa�lad��� yararlar nedeniyle s�regelmekte olan sistemden vazge�me ve etkin MOET program�na d�nme e�ilimi g�stermemektedirler. Buna kar��n MOET'e dayal� bo�a d�l kontrol�n�n birlikte uyguland��� Hibrit MOET programlar� giderek yayg�nla�maktad�r. Ayr�ca, �lke s�t s���r� �slah�n�n sadece bir s�r� ile y�r�t�lmesinin de sak�ncal� olabilece�i ileri s�r�lmektedir. Son y�llardaki geli�melere bak�ld���nda, MOET s�r�s�n� olu�turan ineklerin yeti�tirici elinde tutulmas� �eklindeki yakla��mlar varsa da bunlar�n da sak�ncal� taraflar� bulunmaktad�r.
�lkemizde MOET Uygulanabilir mi?

Nicholas (1996), Smith (1988), McGuirk(1989), s�t, ya� ve protein kay�tlar�n�n tutulamamas� ve geni� oranda YT kullan�lamamas� nedeniyle MOET uygulamas�n�n, geli�mekte olan �lkelerdeki bir �rk veya �lke s�r�lerinde, �slah program� uygulamada en ger�ek�i ��z�m oldu�unu bildirmektedirler.
B�t�n bu belirtilenlerin sonucu olarak T�rkiye'nin ko�ullar�na ve yeti�tirici be�enisine uygun T�rkiye'de yeti�mi� ve se�ilmi� bo�alardan elde edilecek semeni kendi �retecek duruma gelebilmesi, bunu da en k�sa s�rede sa�layabilmesi i�in en kolay, ucuz ve garantili genetik ilerleme sa�layabilecek y�ntemin MOET uygulamas� ile olabilece�i ger�e�i ortaya ��kmaktad�r.
Sonu� olarak, her �eye ra�men, verim kay�tlar�n�n yeterince geli�memi� ve Yapay tohumlaman�n yayg�nla�mam�� oldu�u �lkelerde, MOET �slah programlar�n�n en ger�ek�i ��z�m olaca�� a��kt�r.
Kaynaklar
Dekkers, J.C.M., 1992. Structure of breeding programs to capitalize on reproductive technology for genetic improvement. J Dairy Sci 75:2880-2891.

Lohuis,M.M.1994. A look into the future of dairy breeding. Semex Internat�ional Dairy Conference. Glasgow December 1994. http://egil.uoguelph.ca/pub/uk-talk.html

Lohuis,M.M.1998. Setting the trend for nucleus herd breeding. Holstein Journal. June 1998 http://egil.uoguelph.ca/pub/mmlpapers/hjjune98.html.

BU HABERLE �LG�L� D��ER GEL��MELER

Haber listemize �ye olup tar�m sekt�r�ndeki haberlere, geli�tirici herkese a��k tart��ma platfomlar�na kat�labilirsiniz.
.

	Mail adresinizi sol a�a��ya yaz�n ve "Listeye Gir" butonuna t�klay�n.
	Kar��n�za gelecek sayfadaki formu eksiksiz doldurun.

SEKT�REL
>> S���r Irklar�m�z�n islah�
>>Bioteknoloji ��lg�nla��yor
>> Bennet Modeli
>> Antepf�st�g� �retiminde gelenek engeli
>> S�k dikim yap�larak kaliteli elma yeti�tiricili�inin gelece�i
>> G�brede tart��ma

ANA SAYFAYA D�N

Þekil-1

Þekil-2