ARA�TIRMA

T�rkiye'de deli dana hastal��� ciddi bir programla ara�t�r�lmal� ... �thal s���r �r�nleri t�keten insan ve hayvanlar risk alt�ndad�r.

Do�.Dr.H�seyin Y�lmaz �.�.Veteriner Fak�ltesi

Bilim d�nyas�, 1996 y�l�nda, �ngiltere'de 10 ki�inin Creutzfeldt-Jackop hastal��� (Creutzfeldt-Jackop Disease=CJD) sonucu �ld��� haberini ��rendi. �ok ge�meden bu �l�mlerin nedeninin klasik CJD olmad��� ve s���rlardan insanlara hasta s���rlar�n t�ketilmesi ile ge�en deli dana hastal���n�n insanlardaki �ekli , yani yeni tip CJD (nvCJD) oldu�u bildirildi. 1985 y�l�ndan bug�ne kadar deli dana hastal��� ve dolay�s�yla nvCJD ile m�cadele edilmektedir.

Deli dana hastal��� (mad cow disease=bovine spongio-encephalopathy=BSE) ilk olarak 1985 y�l�nda �ngiltere'de bildirildi. Bu t�r hastal�klar insanlarda ve hayvan orijinli g�dalar i�eren yemlerle beslenen hayvanlarda da saptand�. Bu t�r 
hastal�klara, Scrapie benzeri hastal�klar, bula��c� Spongiform Ensefalopati'ler, Neurodejeneratif hastal�klar ve Prion hastal�klar� da denilmektedir. Bu hastal�klar�n ortak �zelli�i hastal���n etken al�nd�ktan sonra uzun zaman i�inde olu�mas� (s���rlarda en az 22 ay genellikle 3-6 y�l sonra, insanlarda yakla��k 10 y�l sonra), beynin s�ngerimsi bir h�l almas�, tedavisinin olmamas� ve hastal�k belirtileri g�r�ld�kten sonra genellikle 1-2 ay i�inde canl�n�n 
�lmesidir (1, 3, 6, 8, 10).

Bu grup hastal�klardan hayvanlarda ilk �nce (1732) bildirilen koyun ve ke�ilerin Scrapie hastal���d�r (Tablo 1). Koyundaki Scrapie hastal��� etkeninin (PrP sc ) koyun sakatatlar�n�n (beyin, ba��rsak vs) et kemik unu olarak s���r yemlerine konulmas� ve yemlerde 1980 y�l�nda yap�lan i�leme de�i�ikli�ine ba�l� olarak koyundan s���rlara ge�ti�i bildirildi ve 1985 y�l�nda s���rlarda 
deli dana hastal��� ortaya ��kt�. S���r sakatatlar�n�n da s���r yemlerine konulmas� ile hastal�k yay�ld� (5, 8). Bu y�zden �ngiltere 1988 y�l�nda s���r ve koyun yemlerine bu hayvanlar�n et ve sakatatlar�n�n protein kayna�� olarak konulmas�n� yasaklad� (9).

Di�er hayvan t�rleri aras�nda g�r�len Prion hastal�klar� ise, kedilerde g�r�len Feline Spongiform Encephalopathy (FSE), Mink'lerde Transmissible Mink Encephalopathy (TME), Roky Mountain geyiklerinde ve Mule geyiklerinde g�r�len s�regen zay�flama hastal��� (Chronic Wasting Disease=CWD), Nyala, G�ney Afrika geyi�i, Arap ceylan� ve G�ney Afrika ceylan'lar�nda g�r�len ensefalopatilerdir (Tablo 1) (2, 8, 10). Bunlardan FSE ve TME'nin deli dana hastal���n�n ortaya ��kt��� gibi Scrapie ile infekte koyunlar�n et ve kemik materyalinin kedi ve mink yemlerine kat�lmas� ile hastal���n ortaya ��kt��� bildirildi (1, 2).

�nsanlarda da hayvanlardaki hastal�klara benzeyen ve beynin s�ngerimsi bir hal almas�na neden olan bula��c� ensefalopatiler bildirildi. �lk kez 1900 y�l�nda Yeni Gine'de "Kuru" hastal���, cenaze t�renlerinde t�ren gere�i �len yak�n�n�n beynini �i� yiyen ve y�z�ne bula�t�ran kad�nlarda saptand�. Bu gelenek 1950 y�llar�ndan sonra durduruldu ve hastal�k say�lar�nda azalma oldu. Kuru d���nda insanlarda g�r�len di�er ensefalopatiler, Creutzfeldt-Jakop hastal��� (Creutzfeldt-Jakop Disease=CJD), Gerstmann-Strausler-Scheinker (GSS) hastal���, �ld�r�c� uykusuzluk hastal��� (Fatal Familial Insomnia=FFI)'d�r (Tablo 1) (6, 7) Ayr�ca 1995-1996 y�llar�nda 10 ki�inin �l�m�ne neden olan yeni hastal�k olgular�na yeni tip Creutzfeldt-Jakop hastal��� (new variant Creutzfeldt-Jakop Disease=nvCJD) denildi (3). �ngiltere'de doktora yapt���m d�neme rastlayan 1988 y�llar�nda deli dana hastal���n� gizlemeye �al��an �ngiltere insanlardaki durumun ne kadar ciddi oldu�unu 1996 y�l�nda anlam��t�r.

Hastal�k etkeninin Prion oldu�u hipotezi 1982 y�l�nda Prusiner taraf�ndan ortaya at�ld� (7). Asl�nda Prion (PrP c ) bir glikoprotein olup insanlarda ve hayvanlarda normal h�crelerde (sinir sistemi, dalak, lenf yumrusu, barsak lenf dokusu ve lenforetik�ler system) bulunur. Enfeksiyon etkeni koyunlardaki Scrapie hastal��� i�in PrP sc ve deli dana i�in PrPBSE , normal h�crelerde bulunan Prion'un (PrP) de�i�ime u�ram�� formudur (6, 7). Bu anormal Prion, yani hastal�k yapan Prion h�cre i�ine birikerek vakuol dejenerasyonu ve baz� fibriller (Scrapie Associated Fibrils=SAF) olu�umuna neden olur ve uzun bir zaman sonunda beyin s�ngerimsi bir h�l alarak canl� 1-2 ay i�inde �l�r (3, 6, 7, 8).

Hastal�k yapan Prion, fiziksel ve kimyasal etkenlere ve dolay�s�yla �evre �artlar�na uzun s�re (2-3 y�l) dayan�kl�d�r. (formaldehid ve hastanelerde normal sterilizasyon i�lemi olan otoklavda 20 dakika-120 0 C dereceye dayan�kl�d�r). G�ne� ����� etkilemez. Etkenin hastal�k yap�c� ve bula��c� etkisi 134-136 0 C de en az 30 dakikada kaybolmaktad�r. Etken sindirim enzimlerinden �ok az etkilenirken RNAase ve DNAse enzimlerinden hi� etkilenmez (Bu �zelli�inden dolay� vir�slardan ayr�l�r). Etken hastaland�rd��� canl�da ba����kl�k olu�turmaz ve bundan dolay� te�histe antikor aranan testler kullan�lamaz (1, 2, 6, 7, 10).

Hastal�k etkeninin prion oldu�u terorisine kar�� g�r��ler de vard�r ancak bunlar i�inde g�n�m�zde en �ok tutulan ve bilimsel verileri olan prion teorisidir (2).

Hastal�k s���rdan s���ra, insandan insana, s���rdan insana ve hayvanlar aras�nda yak�n temas ile bula�maz. S���rdan s���ra bula�ma, s���r yemlerine hastal�kl� hayvan�n bula��k et, sakatat (�zellikle beyin ve omurilik) ve t�ketilmeyen k�s�mlar�n�n konulmas� ile a��z yolu ile bula��r. S���rlarda anneden bula�man�n olabildi�i do�rultusunda �al��malar vard�r. Ancak bu t�r bula�ma �ok az d�zeydedir. Hastal�k deneysel olarak bir�ok yolla bula�t�r�lm��t�r (2, 6, 7, 9).

�nsanlara deli dana hastal���n�n bula�mas�, hasta s���rlar�n sakatatlar�n�n (�zellikle beyin) yenilmesi ve etin mezbahalarda veya kasaplarda par�alanmas� s�ras�nda omurili�in ete bula�mas� sonucu insana ge�ebilece�i vurgulan�yor (bu nedenle omurili�in etlerden ��kar�lmas� ve yak�lmas� kural� getirildi). S���rlar�n beyin, omurilik, timus ve ince barsa��n alt k�sm� ile bula�m�� kan �r�nleri, kozmetikler ve ila�larda deli dana hastal���n�n bulunabilece�i do�rultusunda �al��malar vard�r (1, 2, 4, 9). Ancak bu noktan�n daha detayl� incelenmesi gerekmektedir.

Deli dana hastal���na yakalanm�� s���rlar�n beyin, omurilik, ince barsak (ileumun alt k�sm�) ve g�z�n retina tabakas� oral yolla farelerde hastal�k olu�turtu (2). Beynin a��z yoluyla verilmesiyle fare, mink, maymun, koyun ve s���rlarda hastal�k olu�tu. Dalak, timus, omurilik, kafa (dil hari�) ve barsaklar�n risk ta��d��� vurgulanm��t�r. Ette (isklet kas�) ve s�tte deli dana etkeni saptand� (2, 8). Ancak etlerin par�alanmas� s�ras�nda omurili�in ete bula�mas� ile ete deli dana hastal���n�n bula�t��� vurguland�.

S���rlarda, deli dana etkeninin bulunma d�nemi s���rlar�n hastal�k belirtisi g�stermedi�i d�nemin 2. faz�nda olmaktad�r. Bu y�zden deli dana hastal���na yakalanm�� fakat hastal�k belirtisi g�stermeyen (sa�l�kl� g�r�nen) s���rlar etkeni ta��yabilir ve bu hayvanlar�n insanlar taraf�ndan yenilmesi ve s���rlar�n yemlerine kat�lmas� hastal�k olu�umuna ve hastal���n yay�lmas�na neden olur (3, 8).

Scrapie hastal���na yakalam�� koyunlar�n beyin, omurilik, ince barsak (ileum), kal�n barsak (kolon), dalak, lenf yumrusu, bademcikler, perifer sinir dokusu, siyatik siniri, timus, kemik ili�i, karaci�er, akci�er, plasenta, ve pankreas�nda saptanm��t�r. Buna kar��n s�t, b�brek, kalp, et, (iskelet kas�), kolostrum, serum, kan p�ht�s�, meme, testis, salya, idrar ve d��k�da saptanmad� (2).

�ngiltere'de hastal�k 1985 y�l�nda ilk kez ��kt���nda gizlenilmeye �al���ld�. Bu d�nemde Bristol Veteriner Fak�ltesinde beraber �al��t���m�z ara�t�r�c�lar�n projeleri s�k� kontrolden ge�irildi. Zamanla gizlemenin fayda sa�lamayaca��n� anlad�lar. ��nk� hastal�k 1985'ten sonra artmaya ba�lad� ve 1986-1988 y�llar� aras�nda 3.500 s���rda hastal�k bildirildi (8, 9). Bu s�kl���n nedeni s���r ve koyunlar�n t�ketilmeyen et, kemik ve sakatat�n�n s���r yemlerine kat�lmas�na ba�land�. Bu nedenle �ngiltere hastal��� kontrol alt�na alabilmek i�in 1988 y�l�nda koyun ve s���rlar�n et ve kemik materyallerinin, s���r ve koyun yemlerinde kullan�lmas�n� yasaklad� (Avrupa Birli�i bu karar� 1996 y�l�nda ald�) (2, 9). 1990 y�l� sonunda hastalanan s���r say�s� 60.000'e ula�t� (Tablo 2). 1990 y�l�nda s���r sakatat�n�n t�m hayvan yemlerinde kullan�lmas� yasakland�. 1992-1993 y�llar� hastal�kl� s���r say�s�n�n en y�ksek oldu�u d�nemdir (s���rlar�n %'inde, s�t s���r� �iftliklerinin %0'�nda hastal�k g�r�lm��t�r). Hastal��a yakalanan hayvan say�s� 1993 y�l�ndan sonra azalmaya ba�lad� (%0.7) ��nk� s���r yemlerine koyun ve s���r orijinli protein kat�lmas� yasa��n�n etkisi g�r�ld� (Tablo 2) . Ancak ka�ak olarak s���r yemlerine konulmas� ve fabrikada di�er yemlerden bula�an s���r ve koyun proteinleri nadir de olsa hastal��a neden oldu (9). �ngiltere bu y�zden 1996 y�l�nda t�m hayvanlar�n (bal�k dahil) yemine hayvansal protein giri�ini yasaklad� ve 30 ayl�kdan yukar� s���rlar�n hepsini yok etme karar� ald� (bu program dahilinde 1997 y�l�na kadar 1.3 milyon s���r kesilmi� ve bunlardan 70.000 tanesi yak�lm�� di�erleri ise yok edilecektir). �ngiltere ayn� y�l "riskli s���r materyallerini" belirledi ve bunlar�n t�ketilmesinin insanlar ve hayvanlar a��s�ndan riskli oldu�unu bildirdi (9). Ayn� y�l bitki g�brelerine hayvansal protein konulmas� yasakland�. Ayn� y�l Avrupa Birli�i �ngiltere'den canl� s���r, et, et �r�nleri semen, embriyo ve et kemik unu ithalat�n� durdurdu (9).

Buna kar��n, son y�llarda �ngiltere'de hastal�k azal�rken �rlanda, Portekiz, Fransa ve Almanya'da medyan�n da dikkati �ekti�i gibi hastal�k art�� g�stermektedir. Bunun nedeni �ngiltere'de 1985-88'li y�llarda ya�and��� gibi hastal�kla ilgili devlet politikas�d�r. 1997 y�l�n�n sonuna kadar Fransa'da 27, �svi�re'de 256, Portekiz'de 70 ve Almanya'da 5 deli dana vakas� saptand�. Amerika, Hollanda, Danimarka, �talya, Kanada, Oman, Falkland adalar�nda ise 1-2 vaka bildirildi (2, 9). �ngiltere'de insanlarda yeni tip CJD vakas� toplam 29 adettir. Bu rakam�n ileriki y�llarda toplam olarak 500-1500 gibi rakamlara ula�mas� beklenmektedir.

Deli dana hastal���n�n �lkemizdeki durumu hen�z bilinmemektedir. ��nk� bu konuda hen�z bir �al��ma yap�lmam��t�r. Ancak koyunlarda yapt���m�z �al��mada baz� �iftlik sahipleri �iftliklerinde sinir sistemi belirtisi g�steren koyunlar oldu�unu bildirdi. Bu belirtilerin nedeni Scrapie hastal��� veya Coenurus cerebralis , Listeria , Haemophilus veya Maedi-Visna vir�s� infeksiyonlar�na ba�l� olabilir. Bu konunun ara�t�r�lmas�nda yarar vard�r.

Deli dana hastal��� ve Scrapie hastal��� e�er �lkemizde yok ise sevindiricidir. Ancak yurtd���ndan evcil hayvanlar (koyun, s���r, k�pek, kedi), hayvanlar i�in yem katk� maddeleri, hayvanlardan elde edilen �r�nler, kedi ve k�pek mamalar� ithal edilmektedir. Bu ithalat durumunda deli dana hastal���n�n da ithal edilmesi ve dolay�s�yla bula�mas� riski var m�d�r? �nsan ve hayvan g�dalar�na giren s���r k�kenli �r�nler (�zellikle beyin, kafa (dil hari�), dalak, ince barsaklar) risk ta��maktad�r. Acaba tehlike ne kadar b�y�kt�r? Tehlikenin b�y�kl��� , hastal�k uzun bir d�nem sonra ortaya ��kt��� i�in, ithal edilen hayvanlar�n uzun s�re g�zlemlenmesi ya da infektif Prion proteininin aranmas� sonucunda ortaya ��kacakt�r. Sonu� olarak �lkemizde bu hastal��a �nem verilmesi, hastal�kla ilgili gerekli ara�t�rmalar�n yap�lmas� ve �ngiltere'de ya�anan olaylara dikkat �ekilmesinde yarar vard�r. Bu ba�lamda ithalat�n kontrollu yap�lmas�, riskli s���r �r�nlerine dikkat edilmesi, mezbahalar�n ve �iftliklerin Veteriner Hekim taraf�ndan s�k� denetlenmesi ve hastal�k durumunda analiz yap�lmas� gerekmektedir.

10. Y�lmaz, H., Ilgaz, A. (1994). Memelilerde g�r�len ensefalopatiler (prion hastal�klar�) ve �nemi. �nfeksiyon Dergisi. 8(3-4):203-205.

BU HABERLE �LG�L� D��ER GEL��MELER

Haber listemize �ye olup tar�m sekt�r�ndeki haberlere, geli�tirici herkese a��k tart��ma platfomlar�na kat�labilirsiniz.
.

	Mail adresinizi sol a�a��ya yaz�n ve "Listeye Gir" butonuna t�klay�n.
	Kar��n�za gelecek sayfadaki formu eksiksiz doldurun.

ARA�TIRMA

>> Ara�t�rmac� G�z�yle / A.Nedim
>> NAZLICAN / Soyal� �r�nler

>> Deli dana hastal���, hayvansal
>> �r�nler ve insan sa�l���

>> Biotek ��lg�nla��yor-II

ANA SAYFAYA D�N