|
ARA�TIRMA
Biotek ��lg�nla��yor-2
D�nyan�n
milyonlarca insan�n� beslemek i�in genetik m�hendisli�i
elzem olacakt�r. Fakat bir �yabanc�otlar�
neslinin ipini bo�altabilir mi bu m�hendislik?
Bunu bilen yok gibi. Ve bu sorunun yan�t�n�n ara�t�r�lmas�ndan sorumlu kimse de yok.
ABD�de Biyoteknoloji�nin Geli�imi �zerine
Charles C.Mann (MIT USA) Makalesini daha �nceki
say�m�zda da belirtti�imiz gibi sizlere b�l�mler
halinde sunaca��z. Aral�k say�s�nda birinci b�l�m�n�
sundu�umuz �Biyotek ��lg�nla��yor� ba�l�kl�
makalenin ikinci b�l�m�n� sunuyoruz. Yaz�
dizisi devam edecek.
Ba�lang��ta,
bilim adamalar� genlerin transgenik �r�nlerden
yabaniotlara do�ru akmas�n�n olas� olmad���n�
d���nm��lerdir, ��nk� bilinen �r�n �yabaniot
melezleri �o�u zaman meyve vermeyen bitkilerdir.
Fakat ge�en Eyl�l ay�nda, Bergelson ve
Chicagolu iki meslekda��, bitki genetik uzmanlar�
taraf�ndan �o�u zaman bir test organizmas�
olarak kullan�lan bir hardal t�r� olan,
Arabidopsis Thailana�n�n bir et�d� ile ara�t�rmac�lar�
korkutup �a��rtm��lard�r.
Kendi
kendini tozaklamakta, bu da bilim adamlar�na,
transgenik A. thaliana�daki yabanc� genlerin
melezle�tirme ile ka�mayaca��n� ifade
etmektedir. Fakat ara�t�rmac�lar bilinen
A.tahliana, transgenik herbisitlere- dayan�kl�
thaliana ve, do�al olarak mevcut olan,
herbisitlere �dayan�kl� mutasyona u�ram��
bir �e�idi ektikten sonra, transgenik bitkilerin
d��ardan �iftle�me olas�klar�n�n mutasyona
u�ram�� olanlardan 20 kat daha olas� oldu�unu
��renmi�lerdir.
Nature
dergisindeki bir ba�l�k bunlar�n �rasgtgele
�iftle�tiklerini� belirtmi�tir. Bergelson,
�Bunun nedenini kimse bilmemektedir. Halen, g�rd���m�z
modeli mekanizmay� bulmaya �al���yoruz. Bunun
ne kadar yayg�n oldu�u dahil, anlamad���m�z
�ok �ey var� demektedir.
�ma
edilen olas�l�klar�n k�t�l���
bilinmemektedir. �rne�in, on y�l �nce,
Avrupa�da yeti�en �eker pancarlar� yabani bir
akrabalar� ile kendi kendilerine kar��arak, bug�n
t�m k�tay� kapsayan bir sorun olan melez bir t�r
yaratm��t�r.
�eker
pancar� alt� ayl�k �k�k ekimi y�l�n
sonunda hasad edilmektedir �yeni yabani ot bir y�l
�mre sahiptir. Ellstrance, �Y�l�n sonunda bu
k�k �iftlik ekipman�na zarar veren veya �eker
�pancar� i�leme tesisine girerek makineleri
bozan bir a�a� par�as�na d�n��mektedir. Bu
k�k� bir yabani ot ilac� ile �ld�remezsiniz
��nk� yabani ota isabet eden herhangi bir
yabani ot ilac� onun akrabas�n� vurmaktad�r.
Bu k�k� ancak �i�eklenip olgunla�t���nda g�rebilirsiniz,
ve o zamandan sonra da tohumlar�n� yerle�tirmi�tir
ve sonsuza kadar tarlaya girer� demektedir.
Transgenik
�r�nler daha �nceden benzer sorunlar
yaratabildikleri olas�l���n� g�stermi�lerdir.
Herbisitlerin �veya b�ce�e �dayan�kl� s�peryabaniotlar�n
beklenen gelece�i korkutucudur. 1995�te
Monsanto ve AgrEvo herbisit etkisine �dayan�kl�
kolza tohumunu (Brass�ca napus) kanola ya��n�n
kayna�� olan bitkiyi, ��karm��lard�r. Bir y�l
sonra, �sko� �r�n Ara�t�rma Enstit�s��nden
11 �ki�ilik bir ekip, bilim adamlar�n� �a��rtarak
kolza tohumu tarlalar�ndan gelen pollenlerin iki
kilometreyi bulan bir mesafe alabildiklerini
bildirmi�tir. Hemen hemen ayn� zamanlarda, ��
Danimarkal� genetik�i transgenik Brass�ca
napus�un bol otlu bir akrabas�, Brassica
campestris ile kolayca �iftle�ti�ini ke�fetmi�tir.
Ortaya
��kan bitkiler B. Campestris�e �ok
benzemektedir �ancak herbisitlerden
etkilenmektedirler. Greensboro�daki North
Carolina �niversitesi�nden Dean Chamberlain,
iki raporun, birlikte ele ald�klar�nda,
�melezle�tirmenin ger�ek bir i� oldu�unu, ve
bunu kontrol etmek i�in tarlan�z�n �evresinde
�ok b�y�k bir tampon alana ihtiyac�n�z oldu�unu�
s�ylemektedir.
Ellstrand
tar�msal olarak en �nemli bitki t�r� hakk�ndaki
literat�r� inceledi�inde, dan��t��� bilim
adamlar�n�n �o�unlu�u bunlardan birka�
tanesinin kolayca melezle�ti�ine inanmaktayd�lar.
Hatta kendisi �r�nlerden 25�ten fazlas�n�n,
bazen ili�kili olmayan t�rler ile, t�r engelini
k�rabilece�ini g�steren kan�tlar bulumu�tur.
Bu listeye, Birle�ik Devletler�in bat�s�nda
bir sorun olu�turan, Idaho �niuversitesi�nden
Robert S. Zemetra ve meslekta�lar�n�n Nisan ay�nda
sakall� s��an kuyru�u ile d��ardan �iftle�ebilen
(ve melez �e�itler olu�turabilen) bu�dayd�r.
Ohio
State �niversitesi�nde bir botanist olan
Allison Snow, � Beni ger�ekten �ok eden farkl�
say�da kromozomlara sahip olan iki t�r�n
melezle�mesi durumudur. S��an Kuyru�u�nun
(otu) 28 kromozomu ve bu�day�n 42 kromozomu
bulunmaktad�r, fakat bunlar �iftle�ebilmektedir�
demektedir. Biyologlar bu t�r uygunsuz birle�melerden
ya�ayabilecek �r�nler ��kabilece�ini hemen
hemen olanaks�z olarak g�rm��lerdir. Sonu�
olarak, bu bilim adamlar� melezle�ebilecek t�rlerin
da��l�m�n�n s�n�rl� oldu�u d���nm��lerdir.
Bu s��an kuyru�u �bu�day melezle�mesi da��l�m�
d���n�ld���nden daha b�y�k oldu�una i�aret
etmektedir. Snow�un s�ylediklerine g�re,
�olduk�a d���k �reme oranlar� elde
edilmektedir. Fakat �evresinde s��an kuyru�u
bulunan akrlarca bu�daydan s�z etti�imizde, �ok
d���k olas�l�kl� bir olay dahi meydana
gelebilir.� E�er melezle�me yabani ot da��l�m�n�n
b�cekler taraf�ndan do�al olarak kontrol edildi�i
yerlerde b�ceklere �dayan�kl� s��an kuyru�u
yaratt�ysa, �sonu�ta ortaya ��kan tek �e�it
s��an kuyru�u bu olabilir, ve bu olay da ,
zaten mevcut olandan daha b�y�k istilalarla sonu�lanabilir.�
Bu konudaki eylemcilerin b�ceklere �dayan�kl�
et �r�nlerini �Bacillus thuringiensis
bakterisinden genler i�eren �hedeflemelerinin
bir nedeni bu korkulard�r.
Birle�ik
Devletler�de transgenik m�s�r�n b�y�k bir
melezle�me riski arzetmesi muhtemel de�ildir
��nk� yak�n akrabalar� yoktur. Fakat
Meksika'da� modern m�s�r�n atas� alabilecek
yabani bitki olan teocinte bulunmaktad�r.
Meksikal�
�ift�iler biyolojik yap�s� m�hendislerce olu�turulmu�
m�s�r ektikleri takdirde ne olacakt�r? Baz�
tar�msal �evre �bilimcilerin gelece�in m�s�r
t�reticileri i�in k�ymetli genlerin bulundu�u
muhtemel bir depo olarak g�rd�kleri, teocintenin
uygunlu�u bu yeni genler taraf�ndan
etkilenebilirmi? Snow, ��u anda sahip oldu�umuz
bilgilerle, baz� �r�nleri men etmek i�in uzun
�vadeli risklerin ne zaman yeterince ciddi oldu�unu
s�ylemek zordur" demektedir.
�evre
�bilimcilerin korkular�n�n arkas�nda yatan,
laboratuar tezgah� �zerinde DNA ile �al��an
molek�l bu�daylar�n DNA�n�n arazide nas�l
davrand���n� tan� olarak anlamad�klar�
inanc�d�r. �ngiliz Ulusal �evre Ara�t�rma
Konseyi'�in Vir�sbilim ve �evresel
Mikrobiyoloji Enstit�s�'�den Rosemary S. Hails'�
g�re, "transgenik organizmalar�n risk de�erlendirmesi
��evre �bilimcileri, molek�ler biydoglar�,
bilimsel tar�mc�lar� ve sosyologlar� i�ermesi
gereken ��ok-disiplinli bir konudur. Bunun
yerine, �irketler transgenik �r�nlerin serbest
b�rak�lmas� hakk�ndaki kararlar� �genetik
kodun �evresel etkenlerle etkile�im bi�iminin t�m
karma��kl���n� takdir etmek �zere e�itilmemi�
olan �molek�ler buydoglara havale etme e�ilimindedirler.
Snow,
�Yabani bir ot ne kadar h�zl� yay�lacakt�r
?� diye sormakta ve, �bunu kimse ger�ekten
bilmemektedir. Bir bak�ma, bu �r�nler erge�
onaylanacak ve benim gibi insanlar da sonu�lar�n
ne olaca��n� inceleyecektir. Arkas�ndan, i�in
s�rr� ortaya ��kt�ktan sonra, bu teknolojiyi
nas�l kontrol edebilece�imizi d���nebiliriz�
demektedir.
A� bir D�nya
Ortada bu
riskler varken, neden bu kadar �ok say�da bilim
adam� tar�msal biyoteknolojinin devam eden geli�imini
desteklemektedir? Bir cevap ayr�kotu�dur. Ayr�kotu,
striga cinsinden �� t�r�n ortak ad� olup,
Afrika�n�n b�y�k bir b�l�m�nde tah�l ve
bakterilerin k�kleri ile beslenen bir parazit
bitkidir. K�tan�n en �nemli �� tah�l �r�n�n�
�dar�, s�p�rgedans�, akdar� �vuran striga,
Purdue �niversitesi�nde bilimsel tar�mc� olan
Gebisa Ejeta�n�n g�r���ne g�re, Afrika tar�m�n�n
bir �musibeti� dir. Bu yabanotun k�tan�n
toplam tah�l hasat�n�n y�zde 40�n� tahrip
etti�i hesaplanm��t�r �bu da d�nyan�n en a�
yerlerini fel� eden bir kay�pt�r. Biyolojik bir
g�r�� a��s�ndan, Stniga b�y�leyicidir. Kum
tanelerinden daha k���k olan tohumlar� 20 y�l
kadar uzun s�re uykuya yatmakta yaln�zca
beslendi�i bitkinin ��kard��� bir kimyasal
taraf�ndan tahrik edildi�i zaman uyanmaktad�r.
Halen yeralat�nda bulunduklar� esnada bu parazit
bitikiler haustorium olarak adland�r�lan,
kendilerini bar�nd�ran k�klerin i�ine i�leyerek
besinleri �eken, k�k-benzeri organlar husule
getirmektedirler. �ok miktarda veya y�zlerce
Striga bitkisi ayn� konuk�uyu vurabilmektedir.
Ayr�kotu erge� b�y�yerek �irin pembe �i�ekleri
olan birbu�uk metre boyunda bitki tarlalar� olu�turmaktad�r,
ancak o zamana kadar �zerinden beslendi�i �r�nleri
�oktan mahvetmi�tir. Her bitkinin 100 bini bulan
tohum �retmesi nedeniyle, ayr�kotunun tamamen
yok edilmesi olanaks�zd�r �Birle�ik Devletler
Karolina�daki bir tek k���k salg�n� ortadan
kald�rmak i�in 40 y�l harcam��t�r.
Ayr�kotunun
yeni konuk�ulara h�zla adapte olmas� nedeniyle
Afrika�da kay�plar artmaya devam etmektedir. Bu
parazit do�u Sudan�da s�p�rgedar�s� yeti�tirmeyi
olanaks�z hale getirdi�ini de, �aresiz �ift�iler
a��k gri renkte akdar� yeti�tirmeyi denemi�lerdir.
Ba�lang��ta akdar� ba����k durumdayd�,
fakat birka� y�l i�inde ayr�kotu yeni �r�n�
de k�r�p ge�irmekteydi. Ejeta, ��nsanlar
Striga nedeniyle ger�ekten a�l�ktan peri�and��
demektedir.
Ejeta
ve Purdue�dan di�er birka� bilim adam�
Striga�n�n filiz vermesi i�in gereken
kimyasallar� d���k seviyede �reten s�p�rgedar�s�
�e�itlerini �zel olarak yeti�tirmek i�in y�llar
harcam��lard�r. Ancak, International Maize and
Wheat ad�na Kenya�da bir tar�msal ara�t�rmac�
olan Fred Kanampiu�ya g�re parazit istilas�na
u�ram�� ekeneklerde �slah edilmi� t�rleri
bile �kar�� duramadan a��p ge�ecek�kadar
nadas tohumu yo�unluklar� bulunmaktad�r.
Kanampiu, � ��z�m a��k�a g�r�lmektedir.
Herbisitler ay�r�kotunu �ld�rmektedir. Fakat,
m�hendis s�fat� ile herbisitlere �dayan�kl�
s�p�rgedar�s� yeti�tiremedi�imiz takdirde,
herbisitler �r�n� de �ld�rmektedir.�
Demektedir. Genellikle �spanyollardaki k�salt�lm��
CIMMYT ad� ile bilinen ve merkezi Meksika�da
olan Wheat In�provemeout Center (Uluslararas�
Dar� ve Bu�day �yile�tirme Merkezi).
�eviri:Cahit
ZEREYCAN
(S�recek)
BU HABERLE �LG�L� D��ER
GEL��MELER
Haber
listemize �ye olup tar�m sekt�r�ndeki haberlere,
geli�tirici herkese a��k tart��ma platfomlar�na
kat�labilirsiniz.
.
|
Mail
adresinizi sol a�a��ya yaz�n ve "Listeye
Gir" butonuna t�klay�n. |
|
Kar��n�za
gelecek sayfadaki formu eksiksiz doldurun. |
|