SEKT�REL

BU�DAY �RET�M�NDE YEN� B�R YILA G�RERKEN

Bu�day �retimi �ukurova�da ikinci �r�n �retimini olas� k�ld��� gibi ayr�ca pamuk gibi di�er �r�nlerin yeti�tirilmesi i�in bir m�navebe olana�� sa�lar. Bu�day �retim masraflar� y�ksek de�ildir. Halk�m�z�n esas besin kayna�� olmas� nedeniyle her an pazarlanmas� m�mk�nd�r. �ukurova�da bu�day verimi i� b�lgelere g�re y�ksektir. T�m bu nedenlerle bu�day yeti�tiricili�i �ift�ilerce �ok benimsenir. Bunun i�in 1999-2000 �retim y�l�nda sadece Adana ili bu�day ekim alanlar�ndan hasat edilen bu�day �r�n� �lke �retiminin %6.7�sine denk olarak 1 334 000 ton kadard�r. Dekara verim yakla��k 400 k� ile �lke ortalamas�n�n hayli �zerindedir. Asl�nda ova alanlar�nda verim daha da y�ksektir. Ancak �ukurova�da bu�day �retimi zaman zaman sar�pas, septoria yaprak lekesi ve k�lleme gibi mantar hastal�klar� nedeniyle ciddi olarak b�y�k �r�n kay�plar�na u�rar. ��nk�, bu mantarlar bu�day bitkileri �zerinde beslenerek onlardan ge�inirler. B�ylece, bitkiler kendileri i�in kullanacaklar� besinlerin mantarlar taraf�ndan kullan�lmas� y�z�nden zay�flay�p daha az �r�n verirler. Son y�llarda, di�er bir mantar olan Gaeumannomyces graminis taraf�ndan neden olunan take-all hastal��� bu�day k�kleri ve g�vde dip k�s�mlar�n� hastaland�rmak suretiyle �r�n kayb�na yol a�maktad�r. Bu hastal�k nedeniyle daha �ok yama� tarlalarda bo� ba�ak olu�umu ile birlikte �bek �bek bitkiler kuruyup �lmektedir. Ancak, ayn� hastal�k taban arazilerde de olu�ur.B�lgede, bu hastal�klar�n d���nda daha az �nemde olan kahverengi pas, ba�ak yan�kl���, rast�k, s�rme, sap s�rmesi ve baz� ya���l� y�llarda fide k�k ��r�kl�kleri gibilerine de rastlan�r. �zellikle Fusarium graminearum taraf�ndan neden olunan ba�ak yan�kl���, daha �nce hemen hemen pek bilinmez iken, �imdilerde B�lgede m�s�r tar�m�n�n yayg�nl�k kazanmas� ve �zellikle bu�day� takiben m�s�r ekilmesi y�z�nden dikkati �eker olmu�tur. T�m bu hastal�klardan ister ye�il aksam ve ba�aklara sald�ranlar olsun, ve ister toprak k�kenli olup k�k ve bu�day saplar�n�n ta� k�s�mlar�n� infekte eden hastalal�klar olsun; bunlara kar�� al�nacak ortak �nlemler mevcuttur. Bu �nlemlerin ba��nda m�navebe gelir. Bu bak�mdan b�lgemiz i�in soya, pamuk, patates ve �eker pancar� �r�nleri bu�day ile m�navebe i�in d���n�lebilir. Bu �ekilde bu�day� hastaland�ran mantarlar�n �o�u bu m�navebe �r�nlerinde geli�ip onlar� hastaland�ramazlar. Bu durumda s�z konusu bu�day patojeni mantarlar, tarlada kendileri i�in uygun besinler i�eren bu�day bitkilerinin yoklu�u nedeniyle, giderek azalacaklard�r. Bu �ekilde, bir-iki �r�n y�l� gibi yeterince zaman sonra bu tarlaya ekilecek bu�day �r�n�n� hastaland�rabilecek mantarlar hayli azalm�� olaca��ndan bu�day bitkileri daha az hastalanm�� olacaklar, veya belkide hi� hastalanm�yacaklard�r.Bu�day yeti�tirilecek tarlalara bir toprak analizini esas alacak �ekilde dengeli bir g�breleme yap�lmas� hastal�klar nedeniyle �r�n kay�plar�n� azaltabilir. Bu�day bitkilerinin daha iyi ve sa�l�kl� b�y�meleri i�in uygun azot, potasyum ve fosfor seviyeleri gerekir. Take-all ve Pythium fide k�k ��r�kl��� gibi baz� hastal�klar d���k g�brelenen veya fosforca noksan tarlalarda �ok �iddetli olur. Ancak, a��r� azot g�brelemesi �zellikle k�lleme ve sar�pas gibi baz� hastal�klar�n geli�mesine uygun d��er. Ayr�ca uygulanan g�brenin i�erdi�i azot formu baz� hastal�klar a��s�ndan �nemlidir. Take-all hastal��� �iddeti bahar�n �st g�bre olarak uygulanan azotun nitrat formlar� ile artar. Oysa amonyum i�eren azotlu g�brelerin kullan�lmas� ile bu hastal���n �iddeti azalt�labilir.Bu�day tohumlu�u prensip olarak �zellikle toprak ve tohum k�kenli hastal�klara kar�� ila�lanarak ekilmelidir. Tek bir etkili maddeye sahip fungisidal bir preparat ile tohum ila�lamas� t�m toprak ve tohum k�kenli hastal�klara kar�� etkili olamaz. Bu nedenle ila�lamada en az iki ayr� etkili maddeye sahip kombine bir fungisit preparat� kullanmak gerekir. �o�u hastal�klar a��s�ndan �ukurova�da bu�day�n Kas�m ay� ortas� gibi ge� olarak ekilmesi uygundur. Bu �ekilde bitkiler k��a girerken fazla miktarda ye�il aksam ile hastal�klara y�nelik olmazlar. Ekim tarihi yan�nda ekim oran� da bu�day hastal�klar�n�n geli�mesini etkileyen �nemli bir fakt�rd�r. E�er dekara 25-30 k� gibi s�k bir ekim yap�lacak olursa, bitkiler aras�na hava giremez. Bu �ekildeki yetersiz havalanma nedeniyle bitki �rt�s� i�inde nisbi nem %90�lar�n �zerine ��kabilecektir. Y�ksek nisbi nem �zellikle ye�il aksam� hastaland�ran mantarlar�n ya�amas�na uygun d��er. Ya���l� veya �i�li g�nlerde, yine bitki �rt�s� i�inde yeterli havalanman�n olmay��� nedeniyle, bitki y�zeyleri uzun zaman �slak kald���ndan �o�u ye�il aksam� hastaland�ran mantarlar bol miktarda geli�erek bitkileri hastaland�rma �anslar� artar. ��nk� �o�u mantar sporunun �imlenmesi ve bitki y�zeyinde yeterince b�yebilmesi i�in serbest bir su filminin varl��� ve ayr�ca %98�e varan bir nisbi nem d�zeyi gerekir. E�er bir mantar sporunun bu�day yapra�� �zerine konup �imlenmesini takiben belli bir s�re �slakl�k ya�anmay�p kurakl�k ger�ekle�ecek olursa, bu �imlenmekte olan spor canl�l���n� kaybedecektir. �rne�in bir septoria sporu �imlenerek bitki i�ine dahil olabilmesi i�in en az 6 saat gibi bir �slak d�nem gereksinir. Bu nedenle bu�day tarlalar� bitkiler aras�nda hava hareketini m�mk�n k�lmak i�in yeterince s�kl�kta ekilmelidir. Bunun i�in dekara 17.5-20.0 k� tohum uygun olabilir veya her bir metre kareye 400-500 tohum d��ecek �ekilde ekim yap�lmal�d�r.Di�er k�lt�rel �nlemlerle birlikte; sar�pas, k�lleme ve septoria yaprak ekesi hastal�klar�na kar�� ye�il aksama fungisitler uygulanabilir. Ancak fungisit uygulamalar�n�n hastal�k geli�imi, �iddeti ve h�k�m s�ren uygun hava ko�ullar� esas�ndan tam zaman�nda yap�lmas� durumunda bir yarar sa�lan�r. Burada bu�day bitkilerinin b�y�me d�neminin de dikkate al�nmas� gerekir. Ye�il aksama yap�lacak fungisit p�sk�rtmeleri ile bu�day�n ye�il aksama sald�ran hastal�klar�n�n m�cadelesi i�in zamanlama �nemlidir. Burada epidemiyolojik a��dan hastal���n geli�erek yay�labilmesi a��s�ndan en uygun olan zaman�n ve ila�lamay� hakl� ��kartacak bir hastal�k seviyesinin mevcut olmas� gerekir. Bu �ekilde fungisit uygulamalar� ile y�ksek verimli bu�day ekili alanlarda verimi %10-30 aras�nda art�rmak olas�d�r. Burada ayr�ca, parasal olarak 1.0 milyon liral�k bir fungisit uygulama masraf� kar��l���nda 3-4 milyon liral�k bir �r�n kurtarma esas�ndan hareket edilmesi gerekir. Aksi halde, zamans�z ve epidemiyolojik a��dan kimyasal m�cadeleyi hakl� bulmayacak bir d�zeyde �ok d���k bir hastal�k geli�imi, veya y�ksek oranda bir hatal�k �iddeti ve �i�eklenme d�nemi sonuna ula�m�� ileri bir bitki b�y�me d�nemi, s�z konusu oldu�unda; fungisit uygulamas� bo�a yap�lm�� olacakt�r. Bu�dayda ye�il aksama sald�ran hastal�klar�n kimyasal m�cadelesinde ila�lama zaman� ve m�cadele e�i�inin belirlenmesi olduk�a incelikli bir i�tir. Bu ama�la �zellikle septoria yaprak lekesi ve sar�pas m�cadelesi i�in bir �retim y�l�nda Aral�k-Ocak-�ubat aylar�n� i�eren 90 g�nl�k d�nemde bu hastal�k etmeni mantar sporlar�n�n �imlenip b�y�me ve geli�meleri a��s�ndan alt s�n�r olan 4.4⁰ ve 7.0⁰C�nin a�a��s�ndaki g�n say�s�na, her g�n ya�anan ortalama s�cakl�k derecesi toplam�na,ya���l� g�n say�s� ve ya��� miktar�na bakmak gerekir. Bu konuda, B�lgede ya�anan d���k ve �ok y�ksek �iddete sahip hastal�k salg�n� y�llar�nda seyreden hava ko�ullar�, hastal�k olu�umu ve �iddet bilgileri, konusunda taraf�m�zdan en az 5 �retim y�l�n� kaps�yan ara�t�rmalar yap�lm��t�r. Bu �al��mayag�re, s�z� edilen iklim de�erleri s�ras�yla 20-50 g�nden az, 930 ve daha fazla g�n derece, 32-34 g�n ve 300-400 mm oldu�unda ve ayr�ca Mart ve Nisan aylar�nda 10 g�n kadar ya��� nedeniyle devaml� bir �slak d�nem ya�and���nda, bu iki hastal���n �nemli �iddette salg�n durumuna eri�ebilecekleri belirlenmi�tir. Burda belirlenen iklim de�erleri bizzat bu�day tarlalar� i�erisine yerle�tirilen meteorolojik cihazlardan derlenmi�tir. ��nk�, epidemiyolojik a��dan bir bitki hastal���n�n geli�mesinde, �r�n �rt�s� i�indeki veya hemen �zerindeki hava ko�ullar� esas belirleyici fakt�r olarak g�r�l�r. Di�er yandan d�� �lkelerde yap�lan bir�ok �al��mada, bu�day �r�n� sapa kalkma d�nemi ba�lang�c�ndan ba�aklar�n ��kt��� d�nem sonuna kadar hastal�k geli�imi konusunda her hafta yap�lan incelemeler ve hastal�klar i�in uygun havalar�n olu�ma durumu esas al�narak, bir kimyasal uygulamas�na karar verilebilmektedir. Bu bak�mdan hastal�k geli�imi a��s�ndan bitkilerin b�y�me d�nemlerine g�re her bir tarlada belli miktarlarda bitki ve onlar�n baz� indikat�r yapraklar� incelenmektedir. Burada bitkiler �zerindeki hastal�k olu�umu ve �iddeti kaydedilerek elde edilen de�erler hastal�k i�in bir m�cadele e�i�ine eri�mi� oldu�unda, sadece uygulamaya ge�ilmektedir. Bu �ekilde y�ksek verim kapasiteli �e�itlerde 170 k�/dekar�a kadar �r�n art��� sa�lanabilmektedir. Bizim �ukurova ko�ullar�nda ye�il aksam hastal�klar�na �o�unlukla duyarl� olan bu�day �e�itleri ile y�r�tt���m�z �al��mada, �ubat ay� sonu ve Mart ay� ilk yar�s� esnas�nda bu�day bitkileri sapa kalkma ve bayrak yaprak ��k��� d�neminde iken yap�lan tek bir fungisit uygulamas� ile 47-63 k�/dekar�l�k bir �r�n art��� sa�lanm��t�r. Mart ay� sonu ve Nisan ba��nda, ikinci bir fungisit uygulamas� hem etki ve hem de �r�rn art��� y�n�nden ekonomik olmam��t�r. Burada dekara ila�lama masraf�, bu y�lki bu�day fiyat� esas�ndan, 25-30 k� bu�daya denk d��t��� kabul edilecek olursa, kimyasal uygulaman�n hakl�l��� kan�tlanm�� olur. Bu uygulamalarda bayrak yaprak denilen en tepe yapra��n korunmas� �nemlidir. ��nk� bayrak yaprak tanelerin geli�imi i�in ba�a�a ta��nan karbon hidratl� besin maddelerinin %60-70 kadar�n� �retme yetene�indedir. Bu nedenle, verimdeki en b�y�k art��lar, fungisitler tepe yapraklar�n �iddetli infeksiyon tehlikesi ta��d��� zamanda uyguland��� zaman, elde edilmektedir. E�er tepe yaprak ba�aklanmadan �nce veya hemen sonra �lecek olursa k���k, buru�uk tane olu�umu ile verim �ok azalacakt�r.Kimyasal m�cadelenin zamanlanmas�nda k�n ve �i�eklenme ba�lang�c� d�nemleri ayr�ca �nemlidir. Bu d�nemlerde bayrak yaprak ve onun alt�ndaki birinci ve ikinci yapraklar �zerindeki hastal�k geli�imine g�re ila� uygulamas� �nerilebilmektedir. Bu a�amada �zellikle ye�il aksama sald�ran hastal�klar y�n�nden uygun hava ko�ullar�n�n olu�ma olas�l��� s�z konusu ve bayrak yaprak �zerinde hastal�k lezyonlar� ba�lam�� ise fungisit uygulanabilir. Ancak �i�eklenme ba�lang�c�n� takiben bir hafta ge�mi� ise fugisit uygulamas� ekonomik olmayacakt�r. Bu bilgiler B�lgemiz a��s�ndan dikkate al�nd���nda, Kas�m ay�n�n ikinci yar�s�nda ekilen bu�day �r�n� e�er Mart ve Nisan aylar� d�neminde, buraya kadar a��klanan �l��ler esas�ndan hareket edilerek etkin bir fungisitle ila�lanacak olursa, ekonomik bir sonu� al�nabilecektir. Aksi halde, hi�bir iklim, hastal�k, �e�it ve �r�n yeti�tirme bilgisi esas al�nmadan, 1999-2000 �retim y�l�nda oldu�u gibi May�s ay�n�n ilk haftas�nda bu�day bitkileri nerdeyse olum d�nemine girmi� iken, rastgele yap�lan bir kimyasal m�cadeleden yarar sa�lanamaz. Bu �ekilde �ukurova �ift�isi bilimsel dayanaktan yoksun olarak her y�l farkl� bir hastal�k rizki yak��t�rmas� ile ila� t�ketimi i�in y�nlendirilmektedir. Sonu� olarak bu �retim y�l�nda ila�lama masraf� olarak dekara harcanan 2.5-3.0 milyon lira �ifti a��s�ndan bo�a gitmi�tir. Bu�dayda ye�il aksam hastal�klar�na kar�� hakl� olarak bir ila�lamaya karar verildi�inde bile, bu kez de ila� uygulama ekipman� konusunda ayr�ca d���nmek gerekecektir. Bitki hastal�klar�na kar�� yap�lan ila�lamalarda t�m bitki y�zeylerinin ila�l� su ile iyice kaplanmas� esast�r. Bu bak�mdan havadan yap�lan il�lamalarda hava t�rb�lensi sa�l�yabilen ve bunun sonucu bitkilerin t�m y�zeylerinin ila�la kaplanmas�na olanak sa�l�yan helikopter d���nda bir uygulama aleti uygun d��mez. Di�er yandan yer aletleri ile yap�lacak ila�lamalarda trakt�r�n �i�nemesi nedeniyle olu�abilecek �r�n kay�plar� ekonomik a��dan d���n�lmeli ve bunu azaltmak i�in trakt�r�n i� geni�li�i artt�r�lmal�d�r. Yaln�z yer aletleri ile ila�lamada trakt�r�n �slak havalarda tarlalara girmesi a��r toprak yap�s�na sahip alanlarda zorla�acakt�r. �la� uygulamas� ile ilgili olarak belli bir alana ne kadarl�k bir ila�l� suyun p�sk�rt�lebilece�i bir kalibrasyon �al��mas� ile belirlenmelidir. Ayr�ca, en uygun bir hastal�k ila�lamas� i�in ila� p�sk�rtme mememlerinden ��kan damlac�k �aplar�n�n 100 mikrometre �apl� olmas� gerekir, aksi halde �ok b�y�k damlac�k �reten veya akma �eklinde ila� da��tan p�sk�rtme aletleri ile bir sonu� al�nam�yacakt�r. Bitki hastl�klar� sonucu olu�an �r�n kay�plar�n�n azalt�lmas�nda, ilac�n do�ru uygulanmas�n�n en az hastal���n do�ru olarak tan�mlanmas�, etkili ilac�n se�imi ve ila�laman�n zamanlamas� kadar �nemli oldu�u �zellikle bilinmelidir. Bu�daydaki ye�il aksama sald�ran hastal�klara kar�� p�sk�rtme olarak ba�l�ca triadimefon, tradimefon+mancozeb, triadimefon+benomyl, mancozeb, propiconazole, tebuconazole, fusilazole, prochloraz, triadimenol, benomyl, benomyl+mancozeb ve azoxystrobin gibi fungisitler kullan�lmaktad�r. Bunlar�n yan�nda tohum ilac� olarak tradimenol+thiram, tradimenol+captan, tradimenol+thiabendazole, carboxin+thiram, carboxin+thiram+thiabendazole, tebuconazole+thiram, difenoconazole, captan+ thiabendazole ve thiram+thiabendazole �nerilmektedir. Ancak bu fungisitlerden baz�s� baz� hastal�klar i�in �ok daha etkin oldu�undan uygun bir se�im yap�lmal�d�r. Bu ila�lardan herhangi birisi uygulanmak �zere se�ilmi� oldu�unda etiketleri �zerindeki bilgiler iyi okunmal� ve bu bilgilere g�re uygulama yap�lmal�d�r. �zellikle uygulanmak i�in propiconazole se�ilmi� ise bu fungisit ba�aklanma d�neminden �nce bu�daya uygulanmal�d�r.Sonu� olarak B�lgemizde zaman zaman etkili olan bu�day hastal�klar�ndan �r�n� korumak i�in a�a��daki bilgiler do�rultusunda hareket etmekte yarar olacakt�r.

- Bir y�l �nceden an�z�n derin s�r�m yap�larak topra�a g�m�ld���, kendigelen bitkilerin yok edildi�i, yol boyu veya tarla s�n�r� vejetasyonu i�inde bu�day hastal�klar�na konuk�uluk edebilen bitkilerin bulunmad��� ve iyi bir tohum yata�� haz�rlanm�� tarlalara; Kas�m��n ikinci yar�s� ila�lanm�� bu�day tohumu ekimi yapmak,
-�zellikle pas hastal�klar�na kar�� dayan�kl� �e�it yeti�tirmek,
-Ekim i�in dekara 20 k� kadar tohum miktar� kullanmak, -Toprak analizi esas�ndan dengeli g�breleme uygulamak, �zellikle saf azot �zerinden dekara 16-18 k� kadar bir azot g�brelemesi yapmak, azot kayna�� olarak nitratl� g�breler yerine amonyumlu g�breler kullanmak,
-Hava ko�ullar� takip edilerek Aral�k- �ubat d�neminde 4.5⁰ ve 7.0⁰C gibi d���k s�cakl�klar�n s�ras�yla yakla��k be� ve iki g�nde bir�den az ya�and���, ortalama g�nl�k s�cakl�klar�n 10⁰C�nin �zerinde oldu�u, ortalama olarak yakla��k �� g�nde bir ya�mur ya�d��� ve toplam 300-400 mm�lik bir ya����n olu�mu� oldu�u, �l�k ge�en y�llarda, ye�il aksama sald�ran bir hastal�k patlamas�na kar�� tedbirli bulunmak,
-Bitkiler sapa kalkma d�neminden �i�eklenme d�nemi ba�lang�c�na kadar her hafta incelenerek �st yapraklarda hangi hastal���n var oldu�u ve bu hastal���n �iddeti esas al�narak uygun bir fungisit ve alet ile ila�lama yapmak.B�lgedeki �nemli bu�day hastal�klar� konusunda, integre hastal�k m�cadelesinin bir b�l�m� olarak, ila�l� m�cadelede bir �n tahmin veya ikaz sistemi geli�tirebilmek ve m�cadele e�ikleri saptamak ile ilgili �al��malar�m�z devam etmektedir. Bu konuda prati�e y�nelik bilgiler elde edildik�e b�yle bir yay�n �eklinde �ift�ilere duyurulmaya �al���lacakt�r.

BU HABERLE �LG�L� D��ER GEL��MELER

Haber listemize �ye olup tar�m sekt�r�ndeki haberlere, geli�tirici herkese a��k tart��ma platfomlar�na kat�labilirsiniz.
.

	Mail adresinizi sol a�a��ya yaz�n ve "Listeye Gir" butonuna t�klay�n.
	Kar��n�za gelecek sayfadaki formu eksiksiz doldurun.

SEKT�REL
>> Bu�day �retiminde yeni bir y�la girerken
>> G�breleme ama�l� yaprak ve toprak
analizleri
>>S���rda di�e bakarak ya� tayini





ANA SAYFAYA D�N

Prof. Dr. Mehmet Biçiçi Ç.Ü. Bitki Koruma Bölümü